ЛАУРЕАТИ


 


ЕДВАРД/ЕД

ЛАКМАН


ЛАУРЕАТ НА НАГРАДАТА „ЗЛАТНА КАМЕРА 300“ ЗА ЖИВОТЕН ОПУС НА 40ИФФК БРАЌА МАНАКИ Е АМЕРИКАНЕЦОТ

ЕДВАРД/ЕД ЛАКМАН

EDWARD/ED LACHMAN, ASC

Роден е на 31 март 1948 година во Мористаун/Morristown, Њу Џерси/New Jersey, САД/USA.

Студирал  на Универзитетот во Харвард (ВА, 1965), потоа продолжил со школувањето на Универзитетот во Тур/Tours, Франција, а во 1969 дипломирал  сликарство (BFA Painting) на Универзитетот  во Охајо/Ohio.

Ед Лакман е со децении во врвот на американските и светските кинематографери, со неколку филмови оскаровски кандидати, за кои требаше да добие барем еден „ Оскар“, но заврши со 2 номинации. Затоа, Фестивалот „Браќа Манаки“ токму на својот 40. јубилеј со задоволство му го дава нашиот „Оскар”–ЗЛАТНАТА КАМЕРА 300 ЗА ЖИВОТЕН ОПУС, што тој апсолутно го заслужи.

Кога со Гена на почетокот на годинава во Белград ја примивме наградата „Кристално око“ што на своето годишно доделување на нашиот фестивал „Браќа Манаки“ му ја додели Меѓународната федерација на кинематографери–ИМАГО, имавме дополнителна сатисфакција што и ИМАГО за свој лауреат меѓу 5-те номинирани го потврди за кинематографер на годината нашиот лански лауреат Роџер Дикинс , за неговото ремек-дело BLADE RUNNER 2049, a речиси беше неодоливо големиот американски кинематографер Ед ЛАКМАН да го потврдиме и ние како наш лауреат на „Златната камера 300“ за животен опус, дотолку повеќе што тој од поодамна беше на нашиот потесен список на најсериозни кандидати за влегување во Клубот на великаните на фестивалот „Браќа Манаки“.

Иако физички хендикепиран, Ед Лакман импресионира со својата креативна енергија, од неговите кинематограферски почетоци на почетокот на 1970-тите, со најновите 3 целовечерни играни филма за оваа и следната година: ГЛЕДАЧИ/VIEWERS (најавен за продукција), ЧОВЕКОТ  ОД РИМ/THE MAN FROM ROME (во претпродукција) и НЕНАСЛОВЕНИОТ ПРОЕКТ НА РЕЖИСЕРОТ ОД  ХЕЈНС/UNTITLED TODD HAYNES PROJECT (во постпродукција)– тој неуморно го полни својот импозантен опус, приближувајќи се на  бројката од  100 снимени филмови, снимајќи во текот на плодната кариера по неколку филмови во една година. Познавајќи го неговиот уметнички профил како тотален посветен вљубеник во филмската уметност и визуелните уметности воопшто (сликарството за кое се школувал, фотографијата), со плус  десетина режирани филмови, речисидвапати повеќе во улога на снимател-камерман во филмови каде што негови колеги, некои од нив наши лауреати,  се кинематографери, а и тој самиот во двојството на кинематографер-режисер, Ед Лакман пројавува посебна љубов кон документарниот филм (кратки,  среднометражни  и  целовечерни), при што скоро половината од неговиот опус е од документарниот жанр. Плус  работата за телевизијата– која ве задолжува со обврзувачкиот висок респект кон неговата личност како голем уметник и над сѐ како космополит и алтруист. Затоа, ни причинува голема чест што токму тој е наш годинашен лауреат најубилејното издание, со што, сигурни сме,  ќе бидатисполнети со задоволство и неговите колеги почитувачи, другите странски гости и,секако,нашата публика која знае да ги цени светските филмски великани.

Работејќи со многу режисери во САД и Европа, неговиот креативен израз го красат разновидни стилови кои се во зависност од играната или документарната форма, прилагодувајќи се и на креативниот процес и сензибилитет на конкретниот режисер.

Ед ЛАКМАН, со нашата „Златна камера 300“ за животен опус, какоедна од најзначајните во неговата кариера (кога му соопштивме дека тој е нашиот избор за нов лауреат беше воодушевен, искрено велејќи дека одамна сакал да дојде во Битола на „Браќа Манаки“), досега вкнижува 41 светска награда, што на фестивали, што почесни како нашата, плус 42 номинации. Од номинациите му се најмаркантни оние за „Оскарите“, на двапати на нивен дофат, со ремек-делата:  ДАЛЕКУ ОД НЕБЕСАТА/FAR FROM  HEAVEN (номинација за „ Оскар“ за најдобар кинематографер во 2002) и КЕРОЛ/CAROL (номинација за „Оскар“ во 2015), обата филма во режија на Тод Хејнс/Todd Haynes, со кого Лакман има најплодна и најефектнa  соработка, сочинувајќи го со него светски познатото дуо/тандем:  кинематографер-режисер. За обата филма , кои инаку важат за едни од најреперните дела во неговиот уметнички кинематограферско- креативен визуелен израз, ги има добиено и наградите на двете угледни американски асоцијации:Националното друштво на американските филмски критичари  и на Кругот на њујоршките филмски критичари. Исто така за филмот КЕРОЛ во 2016 година ја освои наградата БАФТА како и Годишната награда на BSC/British Society of Cinematographers, а во  2017 година ASC/Amеrican Society of Cinematographers му ја додели Наградата за животно дело.

Карактеристичноста на двата филма: КЕРОЛ и ДАЛЕКУ ОД НЕБЕСАТА е во заедничкиот именител на Лакмановата високоуиграна  соработка со тандем режисерот Тод Хејнс,  со кого навистина има изградено најефектна ко-креативност. Другата специфичност се двете главни актерки, во првиот филм Кејт Бланшет/Cate Blanchett (заедно со Руни Мара/Rooney Mara) кои го градат женското љубовно дуо од Њујорк во 1950 година и Џулиен Мур/Julianne Mooreво вториот, која ја толкува разочараната сопруга од истите години, но во Конектикат, која од идиличната слика за успешен брак и семејство со деца, ќе се разочара кога една ноќ ќе го види неверниот сопруг како бакнува маж, за таа потоа да се зближи во својот црн градинар. Овие две суптилни,  специфични психо-љубовни драми, Хејнс  ги режира  фокусирајќи се на драматиката на две мажени жени, разочарани во браковите, што визуелно ја надградува кинематограферот Лакман со посебно следење на нивните  крупни планови/за потенцирање на карактерите на личностите кои ги толкуваат Бланшет и Мур, за во филмот КЕРОЛ неговата визуелна креативност да дојде во полн израз, градејќи одредено мета-чувствување, некакво внатрешно доживување на љубовта меѓу помладата  Тереза (Руни Мара) , која  работи во една модна стоковна куќа на Менхетен и која во првата средба со мистериозно заводливата поискусна жена Керол (Кејт Бланшет, на која оваа улога во богатата кариера ѝ е најкомплексна), се вљубува во неа, по што секоја следна нивна средба е визуелна опсервација низ различни агли на сликање и кореографија на нивната љубовна романса. Кејт Бланшет е исто така  посебно третирана и  визуелно опсервирана во еден од нај пост-модернистичките филмови со европски сензибилитет во изразите на режисерот Хејнс  и  Лакман–ЈАС НЕ СУМ ТАМУ/I AM NOT THERE (2007), во кој таа го толкува ликот или една од фазите на трансформација  на личноста на Боб Дилан, со што Лакман, колажно, низ црно-бела и колор-фотографија, го рефлектира духот на некогашниот француски филмски бран  и на него надоврзаниот нов италијански бран, првиот базиран на Годаровиот антологиски филм  ДО ПОСЛЕДНИОТ ЗДИВ,  а другиот во Фелиниевиот  „8-1/2”. Плодната тандемска соработка меѓу Хејнс  и Лакман продолжи и со поновиот филм од 2017, бајковитата  драма за две глуви деца WONDERSTRUCK/МУЗЕЈ НА ЧУДАТА, кои од детството се во потрага по своите родители, со Џулиен Мур како мајка на едното и таа нивна 50-годишна авантура, за да  се сретнат во Њујорк–Лакман ја слика со сета своја драматика и визуелно богатство кое финално кулминира со некаква земја на чудата/во Музејот на чудата, како што во оригиналот сугерира насловот на филмот. За да се потенцира заемната креативност во нивната  тандемска соработка, Лакман како карактеристично мислење и формулација за неговиот стил го издвојува следново што за него го кажал партнер-режисерот Тод  Хејнс: „Тој за мене рекол дека јас не се задржувам на еден стил. Дека се обидувам да ја реинтерпретирам сликовноста низ раскажувањето на приказната, низ сценариото и што него го прави единствено за себе. И мислам дека тоа делумно произлегува од уметничкaтa школa,  бидејќи студирав различни форми…”

Посебната инспирација од впечатливите актерски женски личности Лакман , претходно ја лансираше низ актерската појава и игра на исто така големата aртистка Џулија Робертс/Julia Roberts, која ја толкува храбрата млада самохрана мајкаЕрин Брокович, која работи за еден адвокат, постепено влегувајќи во нерамноправна  борба со моќните босови на една централа чие работење е опасно по животната средина–во истоименото ремек-дело ЕРИН БРОКОВИЧ/ERIN BROKOVICH (2000), на режисерот Стивен Содерберг. Содерберг и особено Лакман ја следат играта на Робертс на таков  ескалирачки драматичен начин, што на актерката ѝ донесе 3 големи награди: Oскар за најдобра главна женска улога, Златниот г лобус  и наградата БАФТА. Во претходниот филм  ЛИМИ/THE LIMEY  (1999), исто така во режија на Содерберг, Лакман во една крими-трилер драма се фокусира  на гневот и желбата за одмазда за убиената ќерка, на тукушто од  затвор пуштениот  Англичанец , низ изразот на актерот кој го толкува тој Англичанец во Америка, жаргонски наречен Лими/Теренс Стемп, кој од  Лондон заминува во Лос Анџелес  за да го најде убиецот.

Од другите американски режисери со кои Лакман успешно соработува  и како кинематографер ги потпишува нивните антологиски филмови, ги спомнувам:  Лери Кларк/Larry  Clark со кого во двојството на режисер и кинематографер го снимаат култниот филм KEN PARK (2002); Роберт Алтман/Robert Altman во филмот ДРУЖИНАТА ОД ПРЕРИЈАТА/A PRAIRIE HOME COMPANION (2005); претходно, во  1999 година со Алтман работеше во филмот ДОКТОР Т&ЖЕНИТЕ/Dr. T&THE WOMEN, во кој беше придружен кинематографер на Јан Кисер/Jan Kiesser; главен кинематографер беше и во филмовите: ДОПИР/TOUCH (1996) иособено  СПИЈАЧ НА СВЕТЛИНА/LIGHT SLEEPER (1992), обата во режија на Пол Шредер/Paul Schrader.  Вториов, по својата атмосфера која е  иницирана од сценариото на Шредер, потсетува на култниот филм ТАКСИСТ/TAXI DRIVER, а фотографската гама на Лакман од СПИЈАЧ НА СВЕТЛИНА е сродна со онаа на кинематограферот  Мајкл Чепмен/Michael Chapmanод ТАКСИСТ, најмногу и поради психологијата на  осамените бессони талкачи/„ноќни птици”, фокусирано на централните личности, кого во филмот на Скорсезе го толкува Де Ниро– таксистот, а кај Шредер спијачот на светлина е Вилем Дефо/Willem Dafoe, дилерот на дрога за високите кругови на Њујорк/Менхетен,  при што  Лакман ефектно ја гради атмосферата на film-noir; со Сузан Сајделман/Susan Seidelman го потпишува исто така култниот филм, њујоршката комедија ОЧАЈНИЧКИ БАРАЈЌИ ЈА СУЗАН/DESPERATELY SEEKING  SUSAN (1985), во која е лансирана Мадона како актерско откритие, а Лакман воедно визуелно ја доловува модната и духовна разиграност на Големото Јаболко од 1980-тите.  Гарнитурата американски режисери со кои соработувал се уште: Тод Солонs/Todd Solondz во филмот ЖИВОТ ЗА ВРЕМЕ НА ВОЈНА/LIFE DURING WAR TIME (2008); Софија Копола/Sofia Coppola во филмот САМОУБИСТВА НА ДЕВИЦИ/THE VIRGIN SUICIDES (1999); Џонатан Деми/Jonathan Demme, во чиј филм од раната фаза, ПОСЛЕДНА ПРЕГРАТКА/LAST EMBRACE (1979),  покрај кинематограферот Так Фуџимото/Tak Fujimoto, е втор придружен кинематографер;соработува и со режисерот Грегори Нава/Gregory Navaво филмот ЗОШТО УЛАВИТЕ СЕ ВЉУБУВААТ/WHY DO FOOLS FALL IN LOVE (1997); во филмот на режисерот Френк Пирсон/Frank Pierson, КРАЛОТ НА ЦИГАНИТЕ/THE KING OF THE GYPSIES (1978) на легендарниот  Швеѓанец Свен Никвист/Sven Nykvist, му е соработник кинематографер.

Со светски афирмираната Индијка Мира Наир/Mira Nair, во нејзината најактивна и најефектна режисерска фаза во Америка, го снима филмот MISSISSIPPI MASALA (1990).

Лакман, наизменично/паралелно, често работи и во Европа, такаво Лондон соработува со Ханиф Куреши/Hanif Kureishi во филмот ЛОНДОН МЕ УБИВА /LONDON KILLS ME (1991)а со другиот Британец , Марек Каниевска/Marek Kanievska,  го снима неговиот американски филм ПОМАЛКУ ОД НУЛА/LESS THAN ZERO (1987);со австрискиот автор Улрих Зајдл/Ulrich Seidl ги обединува своите документаристички афинитети, потпишувајќи се заедно/тандемски со Фолфганг Талер/Folwgang Thaler,како кинематографер во 4 филма на овој водечкиавстриски режисер, па така по дoлгометражниот  филм  за комерцијализација на љубовта на релација исток-запад, што се претвора во проституиран, Импорт/Експорт, со црнохуморни нијанси на адреса и на староста– IMPORT/EXPORT (2005),  ја продолжуваат соработката во сродната доку-играна трилогија, со бизарни животни варијации во потрага по љубов, на тема рај: РАЈ ЉУБОВ/PARADISE LOVE (2012), РАЈ ВЕРА/PARADISE FAITH (2012) и РАЈ НАДЕЖ/PARADISE  HOPE (2013).

Откако одгерманскиот автор Вернер Херцог/Werner Herzog ќе биде ангажиран во снимањето на среднометражните документарци:  ГОЛЕМАТА ЕКСТАЗА НА ДРВОДЕЛЕЦОТ ШТАЈНЕР/THE GREAT ECSTASY OF WOODCARVER STEINER (1973) и КОЛКУ ДРВЕСИНА БИ ИСКЛУКАЛ КЛУКАЈДРВЕЦОТ/HOW MUCH WOOD WOULD A WOODCHUCK CHUCK (1975) со што е изградено нивното посебно пријателство од  неговите почетоци,   веднаш потоа  во 1976,Херцог го ангажира како втор камерман заедно со кинематограферот Томас Маух/Thomas Mauch, во неговото антологиско дело, едно од првите, филмот СТРОЦЕК/STROSZEK.

Во неговата еднакво активна/наизменична документаристичка изразност, како што веќе потенцирав дека документарните филмови му се паралелната љубов– Лакман ќе соработува со уште една плејада документаристи од висок ранг, во снимањето на нивните антологиски дела, како со режисерскиот тандем: Николас Реј-Вим Вендерс/Nicholas Ray-Wim Wenders, во филмот од 1979, кога заедно со кинематограферот Мартин Шефер/Martin Schafer, во тандем ќе го снимат исто така антологискиот  документарен  филм СВЕТЛЕЕЊЕ НАД ВОДА– ФИЛМ НА НИК/LIGHTNING OVER WATER– NICK’S MOVIE, што е своевиден автопортрет на тогаш од рак болниот автор Ник Реј и тоа е негов претсмртен филмски тестамент. Во 1982 година Лакман и како режисер-продуцент  ќе го сними едночасовниот документарен филм РАПОРТ ОД ХОЛИВУД/REPORT FROM HOLLYWOOD,  а во 1985 го потпишува и  антологискиот документарен филм на Вендерс TOKYO- GA. Тоа е фактички своевиден Homage што двајцата современи великани, режисерот Вендерс и кинематограферот Лакман, му го посветуваат на јапонскиот класик Јасуџиро Озу/Jasujiro Ozu и неговиот кинематографер Јухару Ацута/Yuharu Atsuta, инспирирани од нивното ремек-дело од 1953, изворниот истоимен филмски прототип ПРИКАЗНА ЗА ТОКИО/TOKYO-GA-TOKYO STORY,  што според мене влегува меѓу 30-те најдобри филмови на сите времиња.Долгометражниот филм за Мајка Тереза/MOTHER TERESA (1985), Лакман го  снимал со неколку колеги  околу 5 години, филмот станува интернационален освојувач на фестивалски награди. Во поновата фаза, во 2015, со кинематограферката Лиза Ринцлер/Liza Rinzler, во тандем го снимаат документарниот портрет за еден од најоригиналните американски документаристи, Роберт Френк/Robert Frank–филмот со истоимениот наслов НЕ ТРЕПКАЈ РОБЕРТ ФРЕНК/DON’T BLINK-ROBERT FRANK. Три децении предтоа, учествува во снимањето на уште  два значајни целовечерни документарни филмови: CHUCK BERRY- HAIL, HAIL ROCK’N’ROLL (1986) во режија на Тејлор Хекфорд/Taylor Hackford, а Лакман беше снимател и придружен кинематографер на Оливер Стејплтон/Oliver Stapleton и во СТРИПТИЗЕТA/STREAPER (1985), каде што тој е главен кинематографер, а придружни му се колегите: Хаскел Векслер/Haskell Wexler и  Дејвид Мејерс/David Mayers.

Дека Лакман секогаш е врзан за камерата зад која со љубов застанува, доказ се и соработките како снимател со уште други познати колеги кинематографери во филмовите: УРАГАН/HURRICANE (1978) на режисерот Јан Троел/Jan Troel, што како кинематографер го потпиша шведскиот великан, нашиот прв лауреат во Клубот на великаните– Свен Никвист/Sven Nykvist. Снима и со другиот наш лауреат од Клубот на великаните– трикратниот оскаровец Виторио Стораро, кој беше кинематографер во филмот МЕСЕЧИНАТА/LA LUNA (1979) на режисерот Бертолучи, а соработува на двапати и со третиот од Клубот на великаните– Роби Милер во филмовите: ТИЕ СИТЕ СЕ СМЕЕЈА/THEY ALL LAUGHED (1980) на режисерот Питер Богданович/Peter Bogdanovich и во уште едно антологиско ремек-дело  на режисерот Вендерс– АМЕРИКАНСКИ ДРУГАР/AMERICAN FRIEND.

Имајќи го за нов лауреат на „Златната камера 300“ за животен опус, со инспиративната димензија на неговата неуморна творечка енергија и со сета негова човечка  и уметничка благородност– во ликот и делото на Ед ЛАКМАН,  прославата на 40. јубилеј на „Браќа Манаки“, добива најсоодветен  чин на воспевање на уметноста на кинематограферите.

Благоја Куновски-Доре

Уметнички директор


ЈОРГОС АРВАНИТИС


ЈОРГОС АРВАНИТИС ДКФ/ДКГ

ЛАУРЕАТОТ НА НАГРАДАТА ЗА ЖИВОТНО ДЕЛО „ЗЛАТНА КАМЕРА 300“ НА 40. ИЗДАНИЕ НА ИНТЕРНАЦИОНАЛНИОТ ФЕСТИВАЛ НА ФИЛМСКАТА КАМЕРА „БРАЌА МАНАКИ“ Е ФРАНЦУСКО-ГРЧКИОТ ВЕЛИКАН ЈОГОС АРВАНИТИС ДКФ/АКФ

 

Оваа година Интернационалниот фестивал на  филмската камера „Браќа Манаки“ ја слави уметноста на Јоргос Арванитис, еден од најважните европски директори на фотографија на сите времиња, чија работа ги обликувала филмските визии на генерации синеасти од целиот свет.

Активен и како снимател и како кинематографер уште од шеесеттите, Арванитис остварил комерцијален успех во грчката филмска продукција во „ФИНОС филмс“ пред да го почне своето легендарно тандем-партнерство со Тео Ангелопулос, одлучно преминувајќи на територијата на уметничкиот филм и, конечно, преселувајќи се во Франција, неговата втора професионална татковина.

Во текот на речиси шест децении тој осветлил и обликувал слики со исклучителна убавина во повеќе од стотина играни филмови насекаде низ Европа и низ Медитеранот.

——————————————————————————————————-

Јоргос Арванитис е роден на 22 февруари 1941 во Дилофо, мало селце во управната единица Фтиотис, Централна Грција.
Неговото детство било во голема мера оптоварено од општествените и политички превирања што следеле по германско-италијанската окупација на Грција. Откако го изгубил татко си, член на отпорот, на многу рана возраст бил принуден да се пресели во Атина заедно со браќата и сестрите. Во главниот град завршил образование учејќи за електричар, и кратко работел во градежништвото. Мотивиран од внатрешната љубопитност предизвикана од технологијата, наскоро пројавил интерес за филмот и почнал интензивно практично да го изучува занаетот, што запрело кога славната грчка продукциска куќа „ФИНОС филмс“ го најмила како кинематографер на „О ксиполитос прингипс“ на Јанис Далијанидис во 1966 година.
Кон крајот на шеесеттите, додека уште бил вработен во „ФИНОС филмс“ (за кои продолжил интензивно да работи до 1972), Арванитис ја почнал својата соработка со Тео Ангелопулос, со кого претходно се запознал на снимањето на „Перипетиите на Форминкс“, во 1965 г. Средбата помеѓу амбициозниот лево определен филмски критичар – кој морал да го напушти ИДЕК, Институтот за висока филмска школа во Париз, поради својот неконформистички пристап кон медиумот – и еднакво амбициозниот директор на фотографија, кој ја почнувал својата професионална кариера, ќе доведе до создавањето на едно многу блиско, но понекогаш бурно уметничко партнерство,  убедливо најславно и највлијателно во историјата на грчкиот филм.

Нивниот прв заеднички филм е краткиот „Емисија“, сатиричен, синема-верите филм, коj ја доби наградата на Грчкото (хеленското) здружение на филмски критичари на Филмскиот фестивал во Солун во 1968 година. По две години, „Реконституција“ (1970), снимен во морничава црно-бела техника во зафрлено село во Епир, го одбележува нивниот прв меѓународен успех кај критиката, и Арванитис ја добива првата од осумте награди за најдобра камера освоени во Солун во текот на триесет и четири години.
Следните десет играни филмови што ги направил заедно со Ангелопулос, од 1972 до 1998 година, повеќето од нив снимени со камерите АРРИ 2Ц, БЛ2, БЛ3 и БЛ4 (ARRI 2C, BL2, BL3, BL4), се ремек-дела: „Деновите од 36-та“ (1972), „Патувачките играчи“ (1975), „Ловците“ (1977), „Александар Велики“ (1980), „Патување до Китира“ (1984), „Пчеларот“ (1986), „Пејзаж во замаглината“ (1988), „Воздржаниот чекор на штркот“ (1991), „Погледот на Одисеј“ (1995) и добитникот на „Златната палма“ во Кан „Вечност и еден ден“ (1998). Преку нив на јавноста низ Европа и пошироко ѝ прикажуваат една слика за Грција.  Во Арванитис меланхоличниот филмски свет на Ангелопулос наоѓа кинематографер кој е способен не само да ги осветли сцените со ненадмината елеганција, туку исто така и да отвори простори преку движењето на камерата и нијансите на боите, да даде текстура и длабочина на сенишните и лаконски ликови кои секогаш се фатени во клинч одејќи по речиси невидливите граници што го одделуваат минатото од сегашноста, реалноста од сеќавањата. Стилот што заеднички го создаваат во овие визионерски филмови – сега универзално прифатени како суштински класици на современиот грчки филм – е уникатен: смела комбинација на широкоопфатни кадри (тотали) и долги снимки што предизвикуваат едно силно, вознемирувачко и на некој начин контрадикторно чувство на истовремена неподвижност и непрекинато движење. Ликовите како пчеларот на Марчело Мастројани од истоимениот хипнотизирачки филм „На пат“ од 1986 г., снимен во некои од најзафрлените делови на Грција, или како лаконскиот режисер игран од Харви Кајтел, кој во „Погледот на Одисеј“ го пребарува Балканот во потрага по загубените филмски ленти на браќата Манаки, се чини како да лебдат во некоја безвременска димензија. Еден единствен долготраен кадар мистериозно успева да ги пренесе низ различните фази од нивната лична приказна и од грчката историја, затоа што едно единствено движење на камерата успева истовремено да ги долови и човековата осамена душа и бесмислената судбина на една цела нација.

Но, Ангелопулос не е единствениот истакнат филмаџија или авангарден автор со кого Арванитис соработувал во текот на седумдесеттите. Во 1973 година го снимил „О валтос“ на Динос Димопулос, „О мегалос еротикос“ на Пантелис Вулгарис и „Џон, насилниот“ на Тонија Маркетаки, кој по премиерата предизвикал сензација, додека во 1975 тој е еден од кинематограферите што го потпишуваат добитникот на „Златниот леопард“ во Локарно „Синот на Амр е мртов“ на Жан-Жак Адриен, егзистенцијалистичка и до некаде антониониевска медитација за идентитетот и постколонијалните вредности, со иконата на француската кинематографија Пјер Клементи.

Кон крајот на деценијата Арванитис имал можност својата филмографија да ја дополни со две важни соработки со Михаел Какојанис, со кого ги истражува древните грчки митови во филмот номиниран за Оскар, „Ифигенија“ (1977) и со Џулс Дасин, чијашто психолошка драма „Сон од страст“ (1978) му ја дава можноста да ги осветли крупните кадри врз актерки како Мелина Меркури и Елен Брнстин. И двата филма наидуваат на одличен прием, и преминот кон уметничкиот филм за него е неповратен.

Сега веќе како етаблиран кинематографер кој предизвикува восхит со непогрешливата прецизност на мајсторски изведените долги кадри, кон средината на осумдесеттите години од минатиот век е принуден да се соочи со падот на грчката филмска индустрија. Стравот од тоа да не се претвори во клише, како и наградите добиени во Чикаго за „Пејзажот во замаглината“ и во Венеција за филмот на Жан-Жак Андриен „Австралија“ – раскошно елегантната костимирана драма со Фани Ардант и Џереми Ајронс – во 1989 година се одлучувачки фактор да се пресели во Париз со семејството.

Во Франција, постепено оддалечувајќи се од сè поистакнатиот лиричен маниризам на Ангелопулос (во нивните последни три заеднички филмови поранешниот асистент Андреас Синанос е исто така потпишан како кинематографер), се придружува на Француското друштво на кинематографери од 1991 година и ги проширува своите уметнички хоризонти ставајќи го својот визуелен талент во служба на некои од најинтересните филмаџии на меѓународната сцена. За него, деведесеттите се деценија на откритија и промени: реалистички градски пејзажи, париски станови и дури и егзотични предели ги заменуваат магливите грчки пустелии кои го направија така славен во фестивалските кругови, додека неговиот пристап кон камерата станува попрагматичен – сликите се помалку строги, иако еднакво рафинирани.

Соработува со Ранда Шахал Сабаг („Екрани од песок“, 1991), Волкер Шлондорф („Патник“, 1991), Жан-Пјер и Лук Дарден („Мислам на вас“, 1992), Марко Белокио („Сонот на пеперутката“, 1994), Агњешка Холанд („Целосна еклипса“, 1995), Горан Паскаљевиќ („Нечија туѓа Америка“, 1995), Марко Ферери („Азотна база“, 1996), Ерик Хеуман („Порт Џема“, 1997), Шон Матијас („Свиткан“, 1997) и Раду Михалеану („Воз на животот“, 1998), секогаш успевајќи да ја збогати визуелната природа на филмот со своите камери АРРИ БЛ (ARRI BL).  Во текот на овој речиси хаотично набиен период на нови уметнички предизвици, неговата соработка со контроверзната Катрин Бреја наидува на општо одушевување: четири драми набиени со еротска енергија во период од осум години, почнувајќи од „Романса“ (1999) до „Последната љубовница“ (2007).

„Знаци и чуда“, (2000) на Џонатан Нозитер, со Шарлот Ремплинг, го обележува неговото прво искуство со дигиталната технологија, по што следат други признати уметнички филмови снимени во Франција, Магреб и Блискиот Исток: „Либерте-Олерон“ (2001) на Бруно Подалидес, „Магичната напивка“ (2002) на Рида Бехи, „Кедма“ (2002) на Амос Гитаи и „Последното писмо“ (2002), ретко скршнување од документаризмот во кариерата на Фредерик Вајзман.

По годините поминати главно поддржувајќи ги младите режисерски таленти како Јасмин Касари („Заспаното дете“, 2004), Томас Клеј („Големата екстаза на Роберт Кармајкл“, 2005) и Џојс а. Нашавати („Слепо сонце“, 2015 – кој му ги донесе наградите за најдобра камера на Меѓународниот филмски фестивал во Тортонто и на Европскиот филмски фестивал во Брисел) во 2019 година има повторно обединување со својот сонародник кој, слично како него, нашол успех и признание во Франција: Коста-Гаврас. Нивниот долгоочекуван нов филм, „Возрасни во просторијата“, врз основа на најдобро продаваниот политички мемоар на Јанис Варуфакис, имаше премиера надвор од конкуренција на 76. Меѓународен филмски фестивал во Венеција.

Назначен за претседател на Филмскиот фестивал во Солун во 2015 година и на Грчкото друштво на кинематографери во 2019, Јоргос Арванитис не престанува со патување и снимање. Убеден, како што честопати изјавил и самиот, дека неговите најдобри дела допрва ќе бидат создадени, се чини дека нема никаква намера да забави и да ја остави камерата. Педесет и три години откако го потпишал својот прв филм како директор на фотографија, продолжува да биде џиновска фигура во европскиот филм.

Масимо Леки

Филмски критичар, Италија


ЉУПЧО КОНСТАНТИНОВ


ЉУПЧО КОНСТАНТИНОВ – КОМПОЗИТОР, ДОБИТНИК НА НАГРАДАТА „ГОЛЕМА ЅВЕЗДА НА МАКЕДОНСКИОТ ФИЛМ 2019“

„Кога ќе умрам, ова нека го пишува на мојот епитаф: ‘Единствен доказ кој му беше потребен за постоењето на Бог е музиката’“ – Курт Вонегат

Љупчо Константинов е необичен човек кој живее во својот чудесен свет. Така, во една пригода, актерот Мето Јовановски го опиша овој наш голем музички маг. И додаде: тоа е ретка привилегија што ја поседуваат само оние креативци со неверојатен инстинкт и божји дар што би сториле сѐ секојдневното сивило да го преточат во возвишен, креативен, музички, уметнички чин. За театарската и филмската фела и надвор од земјата, тој е апсолутен гениј како креативец. Мирна вода која брег рони. Ниту еден филм, ниту една театарска претстава не би се рефлектирала така силно кај оние кои ги восприемаат овие уметнички продукти во кои тој вложувал, ако не е уникатната, препознатлива (и тоа онака, на прва) музика изнедрена од неговото перо. Човекот што живее во својот чуден свет, а кој е во својата длабока суштина чудесен, човекот кој е повлечен во својата тивка аура, навидум мистична, Љупчо Константинов, создава прекрасна музика која трае, сиот живот, која допира силно, до сите генерации, на која се навлекувате, како најубав опијат.

За неговото повеќедецениско искуство, за неговата целосна, дури фанатична посветеност во создавање музика за бројни театарски претстави и филмови во и надвор од земјава, за неговата успешна соработка со врвни уметници (актери, режисери, композитори, сценаристи…), Љупчо Константинов е годинашен добитник на престижната награда „Голема ѕвезда на македонскиот филм“, која ја доделува Друштвото на филмски работници на Македонија. Овој наш мајстор на сценската музика, на кој френетично му аплаудираме, се вбројува во редот на оние кои без ронка сомнеж ги доживуваме како генијалци, како креативци на кои единствен здив за живот им е токму она што го работат, што го творат – потрагата по врвното убаво, по тајните на јазикот на музиката. Надарен од Бога, Љупчо Константинов поседува раскошен талент, кој го преточува во моќен звук.

Се чини, не постои човек кој го гледал југословенскиот кандидат за „Оскар“ – култниот филм „Среќна нова 49’“ а не ја забележал музиката. Овде, Константинов создал брилијантна тематика што го потврдува дејствието на филмот на начин на кој навистина наежува. И, тоа не се заборава. Се памети за цел живот. Неговата музика е реална потврда на приказната на уште еден филм во режија на Столе Попов – „Тетовирање“, кој слободно може да се каже дека стекна широка популарност токму поради мелодиката со која Константинов преку звук успева да допре до сржта на нарацијата, „тонски“ збогатувајќи ги препознатливите реплики и, секако, до суштината на филмската тематика – беспрекорноста на функционирањето на апсурдот, репресијата, насилството… „Црвениот коњ“, „Јужна патека“, „Нели ти реков“, кои ги одбележаа 80-тите години на минатиот век во македонската филмска уметност, или уште некои од поновите, од 90-тите –  „Македонска сага“, „Ангели на отпад“, „Преку езерото“, „Време, живот“…, буквално сите поседуваат извонредна звучна палета која постојано ја потврдува неисцрпната творечка креативност на Љупчо Константинов.

И самиот вели, во едно интервју, дека творештвото е големо задоволство. Дека, размислувајќи на прашањето што е тоа среќа, за него одговорот е да го работи она што го сака. Тоа се чувствува силно. И посебно во театарските претстави каде што музиката има свое течение и си заминува заедно со претставата оставајќи миговни траги, за разлика од филмот. Иако, за него, вели, полесно е да се компонира за филм, создавањето музика за театар е мошне специфично, зашто театарот е жива уметност. Особено, потенцира, големо е задоволството на практицирање на жив инструментариум, претворајќи ја целата претстава во еден организам. Таков, како што тој, Љупчо Константинов, го сфаќа театарот. Во сите овие негови години на творење, средбите со режисери како врвните Паоло Маѓели, Томаш Пандур, Бранислав Мичуновиќ, Лука Барбадори, Серџо Кастелето и Пенелопе Круз, Озрен Прохиќ, Слободан Унковски, Рахим Бурхан, Роберто Чули, Коле Ангеловски, Димитар Станковски, Душко Наумовски, Бранко Ставрев, Љубиша Георгиевски, Столе Попов, Стево Црвенковски, Ацо Алексов, Наум Пановски, Владо Цветановски, Димитрие Рули Османли, Бранко Гапо, Коле Манев, Александар Поповски, Антонио Митриќевски, Иван Митевски…, е само потврда на неговата посветеност, висока професионалност и, најважно, автентичност во креациите. И затоа не е случајна „потрагата“ по него надвор од земјава, потребата токму тој да ја заокружи претставата на крајот со магијата на звукот и во театарските кругови во Љубљана, Марибор, Загреб, Сплит, Дубровник, Подгорица, Белград, Нови Сад…, но и во Италија, Германија, Јужна Америка… Па, не е ниту случајно, како што и самиот потврдува, што каде и да оди, а особено на театарските фестивали, се чувствува како дома. Таму, тој свет и тоа како ја препознава неговата генијалност. Звуците на романтизмот, меланхолијата, тагата, на радоста, звуците на класичната европска, онаа стандардна школа, па современите еклектични тонови (стилови) филигрантски исплетени во филмската музика, но и со она што е врежано во неговото срце од раѓање – мелоритмиката на нашето поднебје, е само една површна, бегла анализа на сѐ она што тој создал.

Љупчо Константинов е роден во најубавиот македонски град, Охрид, во 1946 година. Кога пред неколку години му го доделија признанието „Горна порта“, тој изјави: „Се чувствувам како Пер Гинт на Ибзен, кој по долго патување се враќа дома“. Неговиот Охрид е, се разбира, сè уште негов дом каде што постојано се враќа, каде и да оди. Убавините таму се дел и од убавините во неговата музика. Тоа е коренот, всушност, на сета негова инспирација, која потоа ги шири крилјата на еден светски, космополитски начин. Од Охрид тргнува за Битола каде што го почнува музичкото образование – Средно музичко училиште. Следната дестинација е тогашниот главен југословенски град и центар на уметноста и културата Белград, каде што се запишува на Музичката академија и дипломира во 1972 година. Но, повторно се враќа во својот Охрид по студиите, каде што всушност ја почнува и неговата професионална кариера, но и педагошка, работејќи како наставник по музичко образование во неколку селски училишта (Велгошти, Лескоец, Пештани), наедно држејќи часови по музика на ученици хоспитализирани во болницата за ортопедија и трауматологија ,,Св. Еразмо“ и „Детската болница за срцеви заболувања“ во Охрид. Едно време, малку подоцна, се вработува како музички новинар во Радио Охрид.

Но, со компонирање почнува да се занимава уште во средношколски денови. Најпрво се фокусира на забавната музика и создавање аранжмани во Културно-уметничкото  друштво ,,Стив Наумов“ во Битола, како и за програмските потреби на тогашно Радио Скопје. Својот работен век го поминува во тогашната Македонска радио-телевизија. Во  1975 година се вработува во Радио Скопје како музички соработник, музички новинар, музички продуцент, уредник на Забавната програма на МРТ, како уметнички директор (1998) на првиот Национален избор за песна на Евровизија, а својот работен век го завршува како композитор за програмските потреби на МРТ. Зад него, покрај огромниот опус како автор на музиката на театарски претстави (над 90) и филмови, во кои покрај играни спаѓаат и документарни и анимирани, се и бројни ангажмани како композитор во голем број ТВ-филмови, серии и драми. Автор е и на бројни забавни композиции, како и на над двесте аранжмани, поле во кое исто така покажува мајсторство, влог мошне значаен за развојот на забавната и популарната музика во Македонија.

Големиот број  награди и високи признанија го потврдуваат неговиот огромен придонес во сферата на сценската музика: „Златна арена“ на Филмскиот фестивал во Пула за музиката во филмот „Среќна нова ‘49“; три „Златни ловорови венци“ на МЕС, Сараево, за театарските претстави – „Електра“, „Шехерезада“ и „Фауст“; награда на критиката на Вториот интернационален фестивал во Мексико Сити за најдобра музика за претставата „Шехерезада“; на тетарските игри „Војдан Чернодрински“, награда за музиката во театарската претстава „Старите фотографии“…

Љупчо Константинов, нашиот музички волшебник, е човек кој не милува да се експонира. Да се додворува, да се „чалами“ со она што го постигнал, да биде постојано присутен во јавноста преку медиумите. Тој е човек кој, народски кажано, си ја работи својата работа. И сè што има да каже, го запишува на лист со петолиние.

Овие редови се малку да опфатат сѐ за животот и делото на Љупчо Константинов. Како и наградите, исто така. А, и оваа награда, „Голема ѕвезда на македонскиот филм“, е само уште едно благодарам за она што тој нам ни го остава во наследство – музиката! Таа нема временска и просторна ограниченост, тоа е музика – и само таа, и единствено таа, нè одржува во живот.

Ви благодариме маестро Константинов што постоите.

Тина Иванова – музиколог