Лауреати2018-09-16T14:37:35+00:00

ЛАУРЕАТИ


 


РОЏЕР

ДИКИНС


ЛАУРЕАТ НА НАГРАДАТА „ЗЛАТНА КАМЕРА 300“ ЗА ЖИВОТЕН ОПУС НА 39 ИФФК БРАЌА МАНАКИ Е АНГЛИЧАНЕЦОТ 

РОЏЕР ДИКИНС
ROGER DEAKINS, BSC/ASC

Роџер ДИКИНС е роден на 24 Мај, 1949, во градчето Торквеј, Девон, Англија/Обединето Кралство/Torquay, Devon, England/United Kingdom. Кога ги започнал студиите на Бет Академијата за уметност/Bath Academy of Art, имал идеја да биде сликар, но под влијание на англискиот фотограф Роџер Мејн/Roger Mayne, кој имал своја класа, се посветува на фотографијата, која останува негова трајна љубов, a потоа на НФШ/ Националната Филмска Школа-NFS/National Film School (од 1972-75), дефинитивно се определува за филмот како негова идна професија. Во тој прв, постстудиски ран период, ги гледа и филмовите: ЛАДНОКРВНО/IN COLD BLOOD (1967) и ДЕБЕЛ ГРАД/FAT CITY (1972), на кинематограферот д пoстарата генерација, трикратниот оскаровец, Конрад Хол/Conrad Hall (1926-2003) за кој вели дека извршил сериозно влијание да му се посвети на филмот. Тогаш, Дикинс исто така ја покажува и својата базична љубов кон документарниот филм, снимајки ги: ЛОВ НА ФАРМЕР/FARMER’S HUNT (1974, кој и го режира во рамките на студиите на НФШ/Националната Филмска Школа), потоа ЗИМБАБВЕ/ZIMBABWE (1977, исто го режира, првично замислен како туристички, а завршува како документарец за тогашната граѓанска војна) и AROUND THE WORLD WITH RIDGEWAY/ПАТ НИЗ СВЕТОТ СО РИЏВЕЈ (1979, трка со јахти, што тој цела година ја снимал, живеејќи на јахта). Така младиот Дикинс задоен со тие љубови од студиите и го оформува својот креативен и уметнички карактер: „Отсекогаш сум сакал да фотографирам луѓе или да снимам документарци за нив“, „… сакам филмови за силни ликови. Сакам да го снимам човечкото лице.

Тоа е поинтересно од било што друго, и тоа е она што ќе продоложам да работам”. Тој, доследно на своите определби, постојано ги советува младите кинематографери, најнапред да снимаат документарни, а потоа играни филмови. Кога сме кај документарниот жанр, Дикинс, со што сум апсолутно согласен, го смета Фредерик Вајсман/Frederic Wiseman, за најголем современ великан автор документарист, избирајќи го како негов антологиски филм БОЛНИЦА/HOSPITAL (1970), а јас би го додал и последниот филм на Вајсман, ЊУЈОРКШКАТА БИБЛИОТЕКА/EX LIBRIS: THE NEW YORK PUBLIC LIBRARY (2017).

Во раната, англиска фаза, Дикинс исто така снимал ТВ филмови, повеќето за Channel 4, како и music videos. Пред да се задржам на неговите најзначајни филмови во богатиот креативен опус, ќе ги штиклирам неговите професионални карактеристики што го определуваат неговиот стил и израз. Тоа во прев ред е ретката посветеност во двојството, самиот како главен камерман снимател/”camera operator“, во ист филм во кој е и генералниот кинематографер, што е комплетност која ги краси филмските великани како него. Тој е професионално врзан за една екипа на постојани соработници со кои најдобро се разбира и кои ги исполнуваат неговите естетски критериуми, таков е примерот со верниот му gaffer/lighting technician, Бил О Лири/Bill O’Leary, со кого работи уште од нивниот прв заеднички филм, антологискиот СИД И НЕНСИ/SID AND NANCY (1986).

И покрај сега веќе оскаровската репутација, меѓу своите колеги е познат како кинематографер кој никогаш не снимил филм со анаморфни леќи/anamorphic lenses,  приврзеник е на дигиталната снимателско-кинематограферска технологија, преферира да работи со сферични  oбјективи/Spherical Lenses за визуелниот изглед на неговите филмови, креирајќи ја најчесто својата сликовност во-камерата, без користење на филтри за светлината, со дигитална интермедијација/imagery incamera with Digital Intermediate (DI), со што го менуваосветлувањето, сатурацијата и контрастите, без да за виси од пост-технолошки ефекти. За сите овие професионални технолошко-изразни како и креативни процеси, секако ќе биде интересно директно од Дикинс да се слушне на неговиот мастерклас како Лауреат на златната Камера 300, во Битола на фестивалот Браќа Манаки. Инаку, за големината на уметникот Роџер Дикинс и неговата отвореност кон сите негови приврзаници и симпатизери, но и кон сите филмофили на кои е секогаш подготвен да им одговори на поставено прашање или да им појасни некој феномен, говори постоењето на неговиот веб-сајт, за чие отворање решиле заедно со неговата сопруга и тоа по повод прикажувањето на неговиот омилен филм од светската антологија, францускиот, АРМИЈА ВО СЕНКИ/ARMY OF SHADOWS (1969, на режисерот Жан Пјер Мелвил/Jean Pierre Melville, а кинематографер е нашиот лански Лауреат, Пјер Лом/Pierre Lhomme), по што му се јавувале стотици студенти кои го прашувале за совети. Дикинс има два периода во својата кариера како кинематографер, првиот, британскиот, од средината на 1970-те кога снима филмови во англиската кинематографија, потенцирајќи дека да не било школувањето на НФШ/Националната Филмска Школа, како пресвртен момент, веројатно не би станал филмаџија, (тогаш најмногу соработува со режисерот со кого се запознава на филмските студии, Мајкл Редфорд: ANOTHER TIME ANOTHER PLACE/ДРУГО ВРЕМЕ, ДРУГО МЕСТО (1983, првиот филм со кој излегува на интернационална сцена, со прикажувањето на филмот во Кан), потоа “1984” (екранизацијата на истоимениот с.ф. роман на Орвел во истата 1984-та год.) и WHITE MISCHIEF/БЕЛИ НЕВОЛЈИ (1987), за пред тоа во 1986, со режисерот Алекс Кокс/Alex Cox и со Гери Олдмен/Gary Oldman, во насловната улога на Сид Вишиус/Sid Vicious, фронтменот на панк групата Sex Pistols, да го сними култниот филм, спомнатиот, СИД И НЕНСИ/SID AND NANCY, а со реж. Мајк Фиџис/Mike Figgis, го снима исто така познатиот филм STORMY MONDAY/БУРЕН ПОНЕДЕЛНИК (1988); -Во англискиот период, по искуството, како професионален тренинг, стекнато во снимањето документарци и видео спотови, уште еднаш ќе повторам, Дикинс го оформува својот стил и израз, истакнувајќи ја за него како клучна работата на кинематограферотКонрад Л.Хол/Conrad L. Hall, за кого вели дека извршил решавачко влијание врз неговиот израз, кој снимал во стилот на италијанскиот неореализам, споредувајќи го и со Годаровиот/Godard’s, кинематографер Раул Кутар/Raoul Coutard (исто така наш Лауреат на Златната Камера 300 за животен опус).

-Вториот период на Роџер Дикинс е американскиот, како позначаенво неговата кариера и од аспект на Оскар Номинациите и конечно освоениот Оскар, кога во 1990, со режисерот Боб Рејфелсон/Bob Rafelson, го снима својот прв американски филм ПЛАНИНИНА МЕСЕЧИНАТА/MOUNTAINS OF THE MOON, за потоа во 1991`да го сними првиот филм БАРТОН ФИНК/BARTON FINK ( со ЏОНТуртуро/John Turturo, првиот од актерската плеада што МаестроДикинс ќе ја слика така ефектно и трајно впечатливо, кој низ насловниот лик на пореметениот и фрустрирачки збунет писател,ангажиран од Холивудската машинерија, ја градивизуелната кафкијанска спирала), на браќата Џоели Итан КОЕН/Joel&Ethan COEN, со кои ќе изгради најплодна соработка, станувајќи нивен партнеркинематографер, снимајќи ги сите нивни филмовиод кои добива и најмногу Оскар Номинации . 13-теНоминации, со кои останува рекордер во светскирамки, 8 се со други познати американски режисери, а со браќата Коен има најмногу, вкупно 5,го красат неговиот визуелен артизам, суптилноство изразот, супериорната кинестетика и технички перформанси, доминирачки сконцентриран нанагласената персоналност на актерите кои ја носат филмската акција и драма и по кои главно и сепаметат тие филмови. Сепак со режисерот ФренкДарабонт/Frank Darabont, во 1995 ја добива првата Оскар Номинација за филмот, БЕГСТВО ОДШОШЕНК/SHAWSHANK REDEMPTION (плус, когаја добива и наградата на ASC, одлична затворскадрама сликана без здив со двете впечатливи креации на Тим Робинс и Морген Фримен, како затвореници; користена камера: Arriflex 35 BL 4S) ; потоа филмот ФАРГО/FARGO (во режија на браќатаКоен, 1997, втора Номинација за Оскар за најдобаркинематографер, со неповторливата Френсис МекДорманд за чиј Оскар е заслужен и Дикинс, сликајќи ја со ефектна концентрација во градењето наликот на трудната, трпелива, полицајка која сосемаcool ги решава трагикомичните крвави убиства ипресметки на споулавените криминалци; користена камера: Arriflex 35 BL4); КУНДУН/KUNDUN е нарежисерот Мартин Скорсезе/Martin Scorsese (AANво 1998, визуелно богата евокација на времето надетето-Далај Лама; Arriflex 535 B); продолжува соКоеновци, со: О БРАТЕ, КАДЕ СИ/OH, BROTHER,WHERE ART THOU? (2001, Оскар номинација и наградата на BSC-уште една затворска драмска комедија и бегство на затворениците Џорџ Клуни иЏон Туртуро, акционо како филм потера сликана;користена камера: Arriflex 535B ); ЧОВЕКОТ КОЈНЕ БЕШЕ ТАМУ/THE MAN WHO WASN’T THERE(2002, за кој со својот израз во црно-бела фотографија, требаше уште тогаш да го освои првиотОскар, но затоа ја доби првата од 4-те награди наБританската Филмска Академија/BAFTA, плус наградата на ASC, психо драма за комплотот што гокрои пореметената свест на берберот толкуванод Били Боб Торнтон, чии сиви зони на скриензлосторник, Дикинс маестрално ги сенчи во црнобели фотографски нијанси; Arriflex 535B); НЕМАЗЕМЈА ЗА СТАРИ ЛУЃЕ/NO COUNTRY FOR OLDMEN (2008, награда на BSC и пред тоа, во 2007,на BAFTA, уште понагласено режирана и снимена лудачка драма на насилство и убиства во криминалниот свет на дрогата и парите, при што сосвојата актерска специфичност и специјалитетитена егзекуции доловени од камерата на Дикинс, којима видлив удел и во неговиот Оскар-ќе се паметиактерот Хавиер Бардем; Arriflex 535B); УБИСТВО ТО НА ЏЕСИ ЏЕЈМС…/ASSASSINATION OF JESSEJAMES… (Оскар Номинација и Награда на BSCза 2007, во режија на Ендрју Доминик/AndrewDominik), ЧИТАЧОТ/THE READER, на режисеротСтивен Далдри/Stephen Daldry (2008, поделенаОскар Номинација со вториот кинематографер,во тој филм, Крис Менџис/Chris Menges, наш истотака лауреат на Златната Камера 300 за животенопус); ВИСТИНСКИ СОЈ/TRUE GRIT (на браќата Коен, Номинација во 2010, плус Наградата наBAFTA); па ПАД ОД НЕБО/SKYFALL (2012, на режисерот Сем Мендис/Sam Mendes, Оскар Номинација плус Наградата на ASC, уште една богатои раскошно визуелно сликана нова верзија наЏејмс Бонд-007, со потребниот арсенал од камери: Arri Alexa M, Arri Alexa Plus, Arri Alexa Studio,Red Epic); НЕСКРШЛИВО/UNBROKEN (во режијана Анџелина Џоли/Angelina Jolie, според сценарио на браќата Коен, Оскар Номинација за 2015);првиот, ЗАТВОРЕНИЦИ/PRISONERS (Номинацијаза 2014) и вториот филм во соработка со Канаѓанецот, режисерот и сценарист, Дени Вилнев/DenisVilleneuve-СИКАРИО/SIKARIO, Номиниран за 2016,што беше во Компетицијата на нашиот 36 фестивал Браќа Манаки во 2015, а за кој со право се очекуваше Роџер Дикинс конечно да го освои одамназаслужениот Оскар).

Во работењето со сите американски режисери Дикинс ја демонстрира својата максимална креативна совршеност, продолжувајќи и надградувајќи ги првичните приоритети од англиската фаза за целовитост на визуелниот израз, сеедно дали е црно-белата или колор фотографија, со соодветната сценографија која го дава духот на филмот, давајќи приоритет во фокусирањето на драма тиката на личностите со кои се гради нарацијата, што ќе рече, низ нагласените крупни планови, на актерите, да се потенцира суштината на делото, при што остануваат трајно меморирани личности во појавата и актерската игра. Тоа особено доаѓа до израз во сите филмови на браќата Коен, за чија драматургија и градењето на сториите се знае како препознатливост, планирана психо-драмска пореметеност, барање бизарност во извртени како во скршено стакло драматични ситуации, напати кафкијански тензични, напати налудничави, при што Дикинс со својата визуелна и колоратурна или црно-бела градација, придонесува за драматиката на возбудувањата, сензациите и нивното доживување. Сепак, евидентно испаѓа дека со Канаѓанецот, Дени Вилнев/Denis Villeneuve, Дикинс го досигнува својот креативен врв, од првиот филм ЗАТВОРЕНИЦИ/PRISONERS и особено со последните два: СИКАРИО/SICARIO и Оскаровецот BLADE RUNNER 2049. Во SICARIO (во кој е вообичаено и снимател-камерман/camera operator, за кој, по 13-та Номинација, со право го очекувавме првиот Оскар)- темата за пресметката со крволочните припадници од латиноамериканската/ мексиканска нарко мафија на американските специјалци од FBI во борбата со неа, предводени од лично тангираниот за одмазда, Бенисио Дел Торо/Benicio Del Toro, чиј краен таргет е ловот до „бункер гнездото“ и ликвидацијата на мафијашкиот „крал”со неговото семејство, во стилот на потрагата по споулавениот/побунет генерал Курц, од Кополовата АПОКАЛИПСА СЕГА-Дикинс ја гради низ визуелна ескалација и растечка драматика до експлозија, при што, како една од најбисерните е десетина и повеке минути долгата секвенца која ја прикажува полициската инвазија на латино опасниот терен, сликано со многу камери (ARRI ALEXA MINI и ARRI ALEXA XT), што се доживува како апокалиптичен триумфален марш на полициските трупи, патем пресметките во низа како анекси на мали битки, во големата слика на немилосрдната војна. Визуелното пакување на маестро Дикинс го гради тоа крешчендо кое останува запаметено по својата експлозивност и драматична неизвесност. Во Оскаровскиот филм BLADE RUNNER 2049, замислен со двојниот ефект, како продолжение на првиот прототип од 1982 или како негов римејк, сеедно, тандемот Вилнев-Дикинс, тргнува од базичниот урнек БЛЕЈД РАНЕР/ BLADE RUNNER од 1982, потпишан од режисерот Ридли Скот/Ridley Scott и кинематограферот Џордан Кроненвет/Jordan Cronenweth (Вилнев искажувајќи ја својата восхитеност од овој филм од својата младост, кон што сигурен сум се придружува со доложниот респект и Дикинс), кои со прототипот оставија трајни антологиски кинестетски траги достојни за респект. Обединети во идејата на сценаристот Хемптон Фенчер/Hampton Fancher, за дистописката визија на иднината, во потрагата на младиот тркач-по-жилет/ blade runner-“K”, кого го игра Рајан Гослинг/Ryan Gosling, по стариот, првичниот blade runner-Rick Deckard, кого во обете верзии го игра Херисон Форд/Harrison Ford, за откривање на неговата трага по 30-на години- во BLADE RUNNER 2049, Дикинс и Вилнев создаваат визуелна симфонија (со импресивна бројка и на соработници во visual effects-каде во credits-ите имате впечаток дека се недобројна армија, рекордни, скоро 1000), чија дигитална супериорност е остварена со поновите перформанси на сценографско (production designer, Денис Геснер/ Dennis Gassner и снимателско (главен камерман снимател-Дерен Даглас/Darren Douglas) генерално надградување, со кое раководи диригентот, Дикинс, кој како приврзеник на новата ера пак го користел трикратниот арсенал од камери: Arri Alexa Mini, Arri Alexa XT, Arri Alexa Plus. Токму на визуелен изразен план Дикинс го креира богатството на новата верзија BLADE RUNNER 2049, која веќе може да се смета за антологиска со трајност во иднината и на која конечно неможеа да и’ одолеат и колегите од АМПАС, кои по 13-те обиди, му го дадоа заслужениот Оскар. Плус, досега филмот има освоено рекордни 35 различни награди на чело со Оскарот за Дикинс. Роџер Дикинс како голем и заслужен британски уметник, во 2013, е награден со престижната CBE/ Commander of the Order of The British Empire. За големината на уметничката личносат на Роџер Дикинс веќе спомнав неколку примери, во прв ред да покаже респект кон автори и нивни дела кои остави ле траги и влијаеле врз неговото оформување како уметник, кои воедно говорат и за неговиот алтруизам и искрена отвореност, знаењата и искуствата да ги споделува со сите генерации, од филмофили до професионалци, за што сведочи и неговиот веб-сајт. Ги спомнав примерите за неговиот респект и восхитеност од Жан Пјер Мелвил, Раул Кутар, Вајсман, Конрад Хол, ќе ги придодадам: Куросава, Мизогучи, Висконти и особено Тарковски со неговите две антологиски ремек дела: ИВАНОВОТО ДЕТСТВО/IVAN’S CHILDHOOD и СОЛАРИС/SOLARIS, потпишани од кинематограферот, рускиот великан-Вадим Јусов/ Vadim Yusov (уште еден од нашиот Клуб на Великаните, освојувач на Златната Камера 300 за животен опус). За Дикинс како уметник и човек говори и однесувањето при добивањето на Оскарот, изразувајќи задоволство што заедно со него и сонародникот Гери Олдмен доби Оскар за улогата на Черчил во филмот НАЈТЕМНИОТ ЧАС/DARKEST HOUR (потсетувајќи се на нивните почетоци од SID AND NANCY) и особено, кога тој им се заблагодари на сите свои верни соработници со кои работи со децении и на некој начин својот Оскар им го посвети и ним, зашто, како што кажа, тие го заслужуваат и тоа е голема работа и за нив.

Нашата неколкугодишна упорност да го донесеме воМакедонија/Битола, еден од најголемите живи светски кинематографери Роџер ДИКИНС, се оствари нанаша најголема радост и тоа во годината кога тој конечно стана заслужен освојувач на Оскарот за креацијата во сега веке новото антологиско дело од неговата богата ризница-BLADE RUNNER 2049. Значи,Дикинс станува наш нов член во Клубот на великаните, по годинашниот освоен Оскар, при што, ние, нанаша голема сатисфакција, упатувајќи му ја поканатаза Лауреат на Златната Камера 300, му предвидовмеОскар за BLADE RUNNER 2049, за што, конечно, по13-те Номинации за Оскар, Дикинс се закити со многупорано заслужениот Оскар.

За големината на нашиот најнов лауреат сведочат и импозантните бројки, до сега, од 115 најразлични светски филмски награди и 148 Номинации. Роџер Дикинс е со право во двојството, како британски/BSC и американски/ASC, кинематографер, еднакво респектиран од обете значајни светски асоцијации на кинематографери, кои за неговите филмови неколкукратно му ги даваа нивните годишни награди за најдобар кинематографер.

Конечно, како многу битно, негов најверен и најдоверлив партнер во животот и професијата, која сепосвети на неговата кариера со сета своја љубов,е неговата прекрасна сопруга, Џејмс Елис Дикинс/James Ellis Deakins, со која е во брак од 1991 и која исамата е филмски професионалец, најчесто во неговите филмови како script supervisor.

За нас како организатори на фестивалот Браќа Манаки, веруваме и за публиката и сите пријатели, доаѓањето на брачната двојка Дикинс во Битола и Македонија, како наши врвни VIP гости, ќе претставуваголема чест, огромна радост и гордост, со што смена најдобар можен начин во пресрет на уште едносупер успешно издание на најстариот светски фестивал посветен на уметноста на кинематограферите,годинава со најголемата sвезда на 39 Браќа Манаки Оскаровецот и наш Лауреат на Златната Камера 300за животен опус – Роџер Дикинс.

Благоја Куновски-Доре

Уметнички директор


КЛАУДИЈА

КАРДИНАЛЕ


ДОБИТНИК НА СПЕЦИЈАЛНАТА ЗЛАТНА КАМЕРА 300 ЗА ОСОБЕН ПРИДОНЕС ВО СВЕТСКАТА ФИЛМСКА УМЕТНОСТ
Е ИТАЛИЈАНСКАТА ДИВА КЛАУДИЈА КАРДИНАЛЕ

Не им робуваше на клишеата, па дури ни на клишеата за себе

„Живеев илјадници животи и навистина мора да сте многу силен да не го загубите идентитетот.“

Клаудија Кардинале покажа и тоа каква особеност, и покрај метеорската кариера која во 1960-тите и 1970-тите ја претвори во водечка ѕвезда, и покрај неверојатната убавина која ја вброи во 50-те најубави жени во историјата на филмот, и покрај 900-те насловни страници во целиот свет, и покрај многуте искушенија и предизвици. Затоа остана своја без страв од минливоста на времето и без никаква потреба него да го врати…

Големата италијанска и светска дива, Клаудија Кардинале, зад себе има импресивна 60-годишна кариера, но она што импонира, особено што таа е прогласена и за една од 50-те најубави жени во историјата на филмот, е нејзината едноставност и скромност. „Не сум носталгична за тоа време, вели Кардинале, повеќе сакам да живеам во сегашноста и не се плашам од минливоста на времето.“ Многу од големите актерки се однесуваат сосем спротивно, целосно живеат во минатото, сакајќи да ја задржат онаа илузија на вечност и недопирливост. А да не зборуваме за обидот да застане времето. Сведоци сме на тој тренд со години, како актерките се уништуваат обидувајќи се да ја задржат својата убавина. Но, не и Кла- удија Кардинале.

„Јас не ја разубавував својата старост и не правев ништо против брчките. Им се извинувам на многумина поради тоа.“ Таа едноставно е неверојатна, впивајќи ја во себе сета мудрост, но мудрост на едноставното живеење, на реалноста, на цврстото стоење на земја, кое е и најважно. Бидејќи, убавината на успехот е токму во свеста за минливоста. Тогаш среќата е и најголема, бидејќи мудроста нè учи дека таа се наоѓа во миговите, се разбира, ако знаете во неа да уживате. Затоа, Клаудија Кардинале денеска, на својата 80-годишна возраст, со смеење ги прикрива годините, додека и понатаму е „радосна, слободна и смела“.

Оваа фраза не случајно беше употребена и потенцирана лани кога портретот на Клаудија Кардинале го красеше плакатот на гламурозниот Кански филмски фестивал, и тоа на неговата 70-годишнина. На фотографијата, снимена на покривите во Рим, Клаудија е на своите 21 годинa кога, се разбира, била радосна, слободна и смела. Она што е неверојатно, е дека успеа тоа да го задржи и до денес. Зошто? Токму затоа што не им робуваше на клишеата, воопшто, па дури ни на клишеата за себе. Интересно е дека на канскиот плакат, според денешните помодни трендови, на Клаудија ù беше направен фотошоп на нејзиното тело, сосем непотребно. Многу новинари реагираа на тоа дека навистина нема никаква потреба да се разубавува некој како Клаудија Кардинале, за која снимателот Конрад Хол ќе рече дека е сон на секој снимател, затоа што таа е перфектно парче на природата и на никаков начин додека ја сликаш не можеш да погрешиш. Но, трендовите се неумоливи, а таа сето тоа го прифати со смеење, велејќи дека на постерот изгледа како хероина од соништата и дека тоа не ù пречи.

Ист таков е и нејзиниот однос кон кариерата. Таа е веројатно една од ретките актерки која ќе го следи разумот и нема да дозволи да се претвори во клише или во некаква гротеска самата на себе, обидувајќи се да стане холивудска актерка по секоја цена. Напротив, по метеорскиот успех во Италија, таа навистина ќе замине за Холивуд, од каде по само пет години ќе се врати, изјавувајќи дека не сакала да игра сè исти улоги и дека може многу повеќе да даде во италијанските и француските театри, секако, не запоставувајќи го ни европскиот филм. А факт е дека Клаудија Кардинале играше во некои од најпознатите остварувања во историјата на филмот. Доволно е само да ги спомнеме: „Роко и неговите браќа“, „Осум и пол“, „Беше еднаш на Дивиот Запад“, „Гепард“, „Пинк Пантер“, „Саламандер“, „Фицкаралдо“ и многу други.

Зад себе има 150 улоги, а почетоците ù се како на филм. Клаудија Кардинале е родена на 15 април 1938 година во Тунис, каде што се школувала за учителка. Татко ù бил Италијанец, кој работел на железница, а нејзината мајка е Французинка. Интересно е дека кога почнува нејзината кариера во Италија таа многу подобро го знаела францускиот јазик отколку италијанскиот. Но, како што вели самата, тоа беше судбина, да победи на 19 години на изборот за најубава Италијанка во Тунис и како наградно патување да отиде на Венецискиот фестивал. Веќе истата година таа ќе го потпише првиот филмски договор, а од 1958 година ќе започне нејзината кариера, која трае до денес. Во првиот филм „Гоха“ ќе игра покрај Омар Шариф, а овој филм кој денеска се смета за класик, ќе ја добие наградата на жирито во Кан. Станува збор за филм во кој се зборува за една трагична љубовна приказна, од оние кои се раскажуваат од уста на уста и која се памети како „тажната судбина на Гоха“. Истата година ќе игра во филмот на Марио Моничели „Обично непознати крадци“ покрај: Виторио Гасман, Марчело Мастројани и Ренато Салватори, а оваа италијанска фарса односно апсурдна комедија за губитници кои веруваат дека ќе станат успешни крадци, ќе ја понесе номинацијата за „Оскар“ за странски филм и ќе освои уште многу награди. Кардинале како Кармелина веќе ќе стане препознатлива, особено што често, во голем број филмови ќе ја продолжи традицијата на темпераментната жена од италијанскиот југ, играјќи народни убавици, кои поради својот изглед често доаѓаат и во судир со околината. Во 1958 година веќе ја има и својата прва главна улога, во филмот на Клаудио Гора „Тројца странци во Рим“, а она што е неверојатно е дека во следната 1959 година ќе игра во дури седум филма, а со тој интензитет продолжува и на самите почетоци на 1960-тите години, кога ќе стане и водечка италијанска актерка.

Истовремено таа ќе го посетува и Центарот за експериментална кинематографија во Рим, ќе го учи италијанскиот јазик, а интересно е дека поради нејзиниот длабок глас, често на почетокот ја заменувал дублер. Но, сето тоа нема да има влијание на нејзината метеорска кариера, напротив. Во „Девојката со куферот“ (1961) таа ќе се поистовети со ликот на младата и детинеста девојка, скитница, особено поради тоа што и самата ќе го искуси раното мајчинство. Оваа улога, според критиката, ќе го означи во италијанската кинематографија преминот од пин-ап девојките кон т.н. тип на нимфета, која со својот заводлив изглед и перверзна наивност ги уништува мажите. „Девојката со куферот“ ќе ù донесе номинација во Кан, а во Италија ја добива наградата „Давид ди Донатело“.

Следуваат некои од најважните класици во европската, но и во светската историја на филмот. „Осум и пол“ (1963)на Федерико Фелини, кој се смета за врв во неговото творештво, ќе го освои „Оскарот“ за странски филм и уште четириесетина награди во светот. Потоа Кардинале ќе игра во три филма на уште еден италијански маг на филмот, Лукино Висконти. Во 1960 година ќе игра во познатиот криминален филм „Роко и неговите браќа“ со тогашната голема француска ѕвезда, Ален Делон. Филмот ќе ја добие специјалната награда на жирито во Венеција, а Клаудија Кардинале продолжува во филмот „Гепард“, кој зборува за изумирањето на италијанското племство, покрај Берт Ланкастер, стариот аристократ кој го игра трагичниот лик на последниот носител на старата слава. Третиот филм на Висконти во кој се појавува Кардинале е „Драгите ѕвезди на Големата мечка“ („Златен лав во Венеција“), за кој критичарите сметаат дека ја дава улогата на својата кариера. Тоа е тежок, комплексен филм за едно богато граѓанско семејство, кое се распаѓа однатре, во кое сите односи се уништени и во кое владее одмазда и незадоволство.

Филмовите што ќе ù ја донесат интернационалната слава се „Пинк Пантер“ на Блејк Едвардс и култниот „Беше еднаш на Дивиот Запад“ на Серџо Леоне. Интересно е дека во „Пинк Пантер“, со кој инаку започнува брилијантната серија за несмасниот инспектор Клузо, Клаудија Кардинале за првпат ќе игра на англиски јазик, и тоа со дублер. А во „Беше еднаш на Дивиот Запад“, филмовите со кои Серџо Леоне направи пресвртница во пристапот кон жанрот на вестернот, таа ќе игра вдовица која сака да го одмазди мажот, покрај легендите на Холивуд: Хенри Фонда, Чарлс Бронсон, Џејсон Робардс. Интересно е дека во 1993 година ќе се појави повторно во „Синот на Пинк Пантер“ со Роберто Бењини, а во 2015 и во „Беше втор пат на Дивиот Запад“ на Борис Десподов, една постмодерна почест на филмот, кадешто ќе се игра себеси.

Ја паметиме и во исклучителната серија „Исус од Назарет“ на Франко Зефирели, каде што играа плејада големи актери предводени од: Род Стајгер, Ентони Квин, Лоренс Оливие, Ернст Борнин, Крис- тофер Пламер и уште многу други. Нејзината улога на прељубницата, која народот сака да ја каменува и кога Исус ќе ја изговори толку познатата реченица, „Нека го фрли каменот прв оној кој е безгрешен“, иако кратка, останува запаметена. Играше Клаудија Кардинале и во познатиот трилер „Саламандер“, беше Полин Бонапарта во „Битката за Аустерлиц“, а глумеше и во грандиозниот „Фицкаралдо“ на Вернер Херцог со Клаус Кински, како и во провокативниот „Кожа“ на Лилијана Кавани. Позната и наградувана е и нејзината улога во филмот „Сињора Енрика“, за улогата на една необична повозрасна жена и мла- диот турски студент шокиран од „новата култура“. Последниве години, покрај наградите за улоги, има бројни награди и почесни признанија за нејзината кариера и за нејзиниот придонес кон светот на фил- мот, меѓу кои и: „Златен лав“, берлинската „Мечка“, Европската филмска награда, почесната награда „Лимиер“ и многу други. И сосем со право, бидејќи нејзината кариера навистина имаше еден сосем по- инаков пат. Кога беше на врвот успеа да направи пресврт и да се врати онаму каде што може најм- ногу да даде. Си замина од Холивид, велејќи дека таму нема повеќе ништо ново и не сака да игра во улоги кои се повторуваат. Затоа можеби нема да на- прави таква светска кариера каква многумина оче- куваа, но ќе остане своја и ќе направи неверојатен придонес, како со своите улоги, така и со односот кон нив. Таа е веројатно една од многу ретките која нема да ја зашеметат дури 900 насловни страници кои ги имаше во над 25 земји во светот. Фановите честопати повеќе се интересирале за убавината, не и за глумата, но не и таа. Можеби затоа, како што вели, дека е Тунижанка и Африканка по корените, Французинка по културата, а Италијанка по нацио- налност.

Таа никогаш нема ни да се разголи, затоа што спо- ред неа, мистеријата е многу важна. „Живеев илјад- ници животи и навистина мора да сте многу силен да не го загубите идентитетот.“ Од 2000 година таа е амбасадор на добра волја во Унеско за одбра- на на женските права. Нејзината борба очигледно продолжува, не само за подобри улоги, не само за поквалитетен и поправеден живот, туку за она суштинското, кое на сите ни ја дава вистинската смисла и кое е единственото што ни овозможува да траеме. „Сечија убавина, вели Клаудија, во еден мо  мент избледува, најважно е да се негува внатрешната убавина, убавината на душата“, истакнува таа. Затоа и трае, затоа и денес е полна со полет и љубов кон животот и кон својата професија, затоа и денес, е „ра- досна, слободна и смела“. Бидејќи, само независниот дух, свеста и вистинитоста се оние кои можат да ве од- ведат понатаму, во нови потраги, во нови искушенија и откритија. Минатото збогатува, но иднината е онаа која нè води напред. Клаудија Кардинале, дефинитив- но, е една и единствена, особено во нејзината профе- сија. Затоа и денеска, може слободно да се каже, стои отворена кон новите предизвици.

Сунчица Уневска Гвозденовиќ

Филмски критичар и уредник на ФИЛМ+


МИЛИЦА СТОЈАНОВА


ДОБИТНИК НА НАГРАДАТА „ГОЛЕМАТА ЅВЕЗДА НА ДРУШТВОТО НА ФИЛМСКИТЕ ПРОФЕСИОНАЛЦИ НА МАКЕДОНИЈА“

МИЛИЦА СТОЈАНОВА

МИЛИЦА СТОЈАНОВА: РАСКОШНА МАКЕДОНСКА ДИВА

Има уметници што обележуваат цели генерации што остануваат зад нив и на тој начин стануваат основа и обележје на еден траен уметнички континуитет. Милица им припаѓа ним, и по определување и по творештво.

(Бранко Варошлија)

Македонската театарска и филмска дива Милица Стојанова измина трн- лив живот, кој започнува со непокорноста на едно мало девојче од Кри- ва Паланка, спартански одгледано од баба ù Алтана. Со паднат чорап и „шаренко фустанче, басмено, убавко, со цветчиња“, во 1948 година тоа девојче доаѓа на Државната театарска школа во Скопје за да стане ак- терка. Она што следува е раскошна творечка приказна. Се разбира, има- ло во неа и постојана потреба од топлина и допир, во светот на голема, тревожна осаменост, среде која спокојот – како што вели самата Милица Стојанова – го наоѓала само во неспокојот на ликовите што ги толкува. За Милица Стојанова се напишани многу страници, постојат илјадници фотографии, филмски ленти, познати ни се нејзините запишани раз- мисли, па дури и нејзините таинствени актерски тетратки и елиптични стихови, преку кои таа ја открива тајната на успехот. За неа пишувале и зборувале бројни почитувачи од сите генерации. Иако може да се чини дека е помалку возбудлива статистиката и фактографијата, да се потсе- тиме колку неодминливо и колку ненадминливо импозантни можат да би- дат тие навидум обичните бројки што ги освои храбрата, упорна Милица Стојанова во распонот на повеќе од шест децении творештво.

Еве ги тие бројки: во Македонскиот народен театар – 8 статирања и 36 улоги, од кои 4 по пензионирањето; во Драмски театар 61 улога, од кои 11 по пензионирањето; 10 улоги како гостувања во други театри и во во- нинституционални проекти; околу 3 000 улоги во различни радиопро- грами; 26 улоги во ТВ-драми и уште 16 во ТВ-серии; 9 нахсинхрониза- ции на главни женски улоги во македонски филмови, 2 во документарни филмови; 13 филмски улоги и уште настапи на бројни поетски и други пригодни манифестации. Да споменеме и само дел од наградите: „11 Ок- томври“ во 1971 година за Сарка во „Нажалена фамилија“ од Бранислав Нушиќ; Наградата на ЈРТ во 1972 година за ра- диоулога; „Актерка на годината“ во 1973 година за улогата на Беатриса Хансдорфер во фамозната претстава „Дејство- то на гама-зраците врз сенишните невени“ од Пол Зиндел, и уште еднаш во 1981 година за ликот на Моника Дорсеј во „Партија реми“ од Д. Кобурн, за која ја добива и Наградата „13 Ноември“; во 1982 година ја понесува наградата „Војдан Чернодрински“ за Малина во „Еригон“ од Ј. Плевнеш, во 1984 година „Стериината награда“ за Параскева во „Дупло дно“ од Горан Стефановски, една година пред тоа е одли- кувана со Орден на труд со златен венец, во 1984 година со Наградата „11 Октомври“ за животно дело, десет години подоцна со Наградата „Војдан Чернодрински“ за животно дело и во 1996 година со „Златна плакета“ на Драмски теа- тар – Скопје.

Има право Иван Ивановски кога вели дека „Стојанова е една цела историја, една институција, една школа, во кои немаше празни одови, во кои се наоѓаше место само за вис- тинската и длабока актерска уметност…“ Милица Стојано- ва соработувала со плејада македонски режисери од сите генерации, а дел од нив – како што самата понекогаш ше- говито вели – „ги дипломирала“. Многумина современици ја истакнуваат нејзината актерска ерудиција и темелност. Можеби најдобро тоа можат да го потврдат нејзините не- когашни соседи, кои уште во далечната 1955 година се из- безумуваа од нејзините т. н. „часови по врескање“, кога ја подготвувала улогата на хистеричното девојче Бети Парис во „Вештерките од Салем“.

Нема, велат, човек што ја запознал Милица Стојанова, а да не сфати дека актерството ù е сè! Бранко Варошлија во една пригода прецизно забележува: „Основно е да се ука- же на фактот дека станува збор за сценски уметник со не- оспорен и неброени пати потврден автентичен талент, кој длабоко сраснал со средината во која создава. Талент кој за свој аргумент ја нема само интуицијата, туку и една сво- евидна и, пред сè, своја школа и сфаќање на уметничкото творештво. Таа школа, ако веќе така ја нарекуваме, ја кра- си убавото чувство за милјето на сопствената припадност во културното живеење, чувство за сопственото поднебје и не само како културна ознака, туку како егзистенција, воопшто.“ Милица Стојанова е актерка на „грандиозни внатрешни про- порции, а сепак со чиста античка еднос- тавност“ (И. Ивановски), актерка што со подеднаков успех игра физички, политички, дистанциран, апсурден театар, како што игра брилијантно и во жанрот на трагедија и во жанрот на комедија. Во еден за- пис, Горан Стефановски зборува за актерската сугестивност на Милица Стојанова при длабењето на ликовите што ги толкува: „Од некоја причина, секогаш кога мислам на актерската тајна на Милица Стојанова, пред сè, мислам на нејзините очи. Тие се, ве- лат, огледало на душата. А огледалото на Милица е во постојано движење, потрага, испитување, немирна интроспекција, интен- зивен внатрешен дијалог.“

Моќта на Милица Стојанова за трансформација е пословична. Нека биде доволно да споменеме дека има играно во три извед- би на „Крвави свадби“ од Лорка – во првата играше две уло- ги – девојка и гатачка, во втората – жената на Леонардо, а во третата – дури пет различни улоги! Не е ни чудо, тогаш, дека Милица Стојанова до ден-денес има – како што вели Петре М. Андреевски – „хипнотичко дејство врз гледачите”. Да потсети- ме само на две нејзини маестрални улоги: во „Диво месо“, се сеќава Владимир Георгиевски, низ Милица, „низ песната што ја пееше, грмеше погромот на апокалипсата. Во тоа пеење и кос- мичкиот простор беше доведен до амбисот!“ Еден друг театар- ски вљубеник од Битола, пак, на овој начин ја опишува моќта на оваа уметница: „Во животот немам кокошка заклано, но ако Милица, како леди Магбет, онака ми сугерира како на Магбет – и јас ќе убивам…“

Подеднакво успешна и на театарската сцена и на филмското платно, нејзината игра е проткаена со најфините трепети на зборот, на мислата, а секој нејзин гест и движење извираат од големиот мисловен механизам со кој ја открива психолошката состојба на ликот. Затоа нејзината игра ни изгледа дека сака да го дофати невозможното, а всушност нè восхитува брилијантно остварувајќи го човечки можното. Милица Стојанова, повеќе од шест децении, низ морфологијата на сите културни и општест- вени контексти, вклучувајќи го и нашето несреќно транзициско време, со сите свои одиграни улоги, ни покажа како се носи нај- тешката судбина, како онаа на митската Касандра, осудена да ја кажува вистината за животот и за уметноста, која многумина не сакаат да ја слушнат и прифатат. Ете, такви вредности остава Милица Стојанова во македонската култура.

Иван Додовски